2018: Van Keezen en Ezels (1785)

We gaan deze keer terug naar het jaar 1785.
Een roerige tijd in de vaderlandse geschiedenis die ook in Den Ham niet zonder reuring voorbij ging.

In de tweede helft van de achttiende eeuw leek de Gouden Eeuw van de Republiek voorgoed voorbij. Als handelsnatie was de Republiek overvleugeld door Engeland. En ook in de Vierde Engelse Oorlog (1780-1784) was de Republiek geen partij meer voor Engeland. In de crisis kwam een nieuwe politieke groep naar voren; de burgers die tot dan toe nauwelijks een stem hadden gehad in het lands- en stadsbestuur.
Zij zagen in stadhouder Willem V een soort dictator en in sommige regenten zijn stromannen.

Ze hielden de stadhouder verantwoordelijk voor de crisis waarin het land was beland. Deze kritische burgers noemden zich ‘patriotten’. Op 26 september 1781 verscheen er een illegaal anoniem patriottisch pamflet, ‘Aan het volk van Nederland’, dat de politieke discussie pas goed deed ontbranden.
Er vormden zich twee partijen. Aan de ene kant de aanhangers van de stadhouder Willem V, aan de andere kant de patriotten. Beide kanten maakten volop gebruik van het politieke pamflet. Patriotse burgers organiseerden zich in ‘vrijkorpsen’, een soort verenigingen van gewapende burgers, om de macht over te nemen.

Stadhouder Willem V voelde zich niet meer veilig in het patriotse Den Haag en trok zich terug in Nijmegen, totdat de koning van Pruisen in 1787 troepen stuurde om de orde te herstellen. Deze deed dat op verzoek van zijn zus Wilhelmina, de vrouw van de stadhouder. Acht jaar later (1795) kwam er alsnog een einde aan de Republiek, toen de revolutionaire Fransen de patriotten te hulp kwamen om het oude regime ten val te brengen. Den Ham was in die tijd hoofdzakelijk Oranje gezind. Dit gold echter niet voor omliggende steden zoals Deventer en Zwolle.

Dit was aanleiding voor wat gebeurtenissen die we in ons Schouwspel dit jaar gaan na-spelen.

in 1785 rijden vlak na de jaarwisseling twee Deventenaren Den Ham binnen. Zij willen en vrijkorps stichten, maar worden al gauw opgemerkt door de Hammenaren. Een kind roept; ‘vivat oranje’ en nog diezelfde avond trekt een grote groep Hammenaren met hooivorken, fakkels en een snaphaan naar huize Mennigjeshave, net buiten Den Ham. De volgende dag trekt het hele gezelschap zelfs naar kasteel Eerde (?).
Deze gebeurtenissen worden nauwkeurig opgeschreven door Van Pallandt, in een lange brief te Eerde, januari 1785.

Kort daarna durft de bekende politicus Van Marle niet te spreken in buurstad Ommen, omdat hij wordt opgewacht door 26 sterke, jonge Hammer mannen.
In Zwolle wordt in maart/april 1785 een voerman van de patriotten een mes tussen de ribben gestoken door een Hammenaar, terwijl hij roept: “verdomde patriotten!”

Er is bekend dat de dominee, Ten Noever, en de rijke brouwer, Jan Brouwer, patriottistisch waren. De Hammenaren moesten daar echter niets van weten. Er schijnen zelfs een groep Hammenaren met oranje linten de kerk binnen te zijn gekomen.

De onrust is groot. En deze gebeurtenis in Den Ham bereikt zelfs de landelijke dagbladen.
Men is bang dat dit nieuws aanleiding zal vormen tot een grotere, landelijke opstand of zelfs burgeroorlog. Men houdt het hart vast.

Ons kleine dorp ontketent dus een landelijke schrikreactie!

De titel van het schouwspel van dit jaar is afgeleid van de Keeshond die het symbool was van de patriotten. Een van hun leiders was Cornelis (Kees) de Gijselaar uit Dordrecht en naar hem werden de patriotten ook wel ‘Kezen’ genoemd. De ‘Keeshond’ werd hun beeldmerk, dat ook als sieraad gedragen werd. Ze werden bespot door hun tegenstanders: ’In onze Eeuw der dolle Keezen, is ’t een Eer een Zot te weezen.’

De patriotten en de Prinsgezinden bespotten elkaar openlijk in pamfletten en andere publicaties. Willem en Wilhelmina werden samen met hun kinderen afgebeeld als Gelderse zwijnen, die de rechten van het Nederlandse volk vertrappen en verscheuren. De Prinsgezinden op hun beurt maakten de opstandelingen uit voor ‘kezen’ en ‘zotskoppen’ en ook de ezel werd veel gebruik om patriotten in spotprenten uit te beelden.